Het is eigenlijk bij toeval dat wij met het Collegium Amisfurtense de componist Joannes Tollius op het spoor kwamen. Als Amersfoorts ensemble voor de muziek van de Nederlandse renaissance wilden wij wel eens een werk van deze zestiende eeuwse plaatsgenoot op ons repertoire nemen, ook al stond zijn muziek niet zo heel goed aangeschreven. Er was maar heel weinig van zijn muziek direct beschikbaar voor uitvoering (in feite alleen twee driestemmige motetten en een vijfstemmig motet), maar de kwaliteit daarvan kon zeker niet als matig worden afgedaan. Integendeel, de stukken vielen bij ons zodanig in de smaak dat wij graag met de rest wilden kennismaken. En dat was meteen koren op onze molen, want in het Collegium Amisfurtense is de combinatie van research en uitvoeringspraktijk langzamerhand uitgegroeid tot een handelsmerk.
Nu wij kennis gemaakt hebben met een groter deel van het oeuvre van Joannes Tollius, wordt het steeds duidelijker dat hij ten onrechte als een tweederangs componist is beschreven. Op zich is het wel begrijpelijk, want wie zijn muziek oppervlakkig bekijkt ziet melodieën met onconventionele trekken (de muziek van Tollius is net als alle andere vocale muziek uit die tijd niet in partituur, maar in afzonderlijke stemboeken bewaard gebleven). Deze onconventionele melodieën kunnen maar al te snel worden opgevat als muziek van een onhandige componist. In de praktijk blijkt echter dat de onconventionele melodieën op geraffineerde wijze in elkaar grijpen. Tollius' onconventionele melodieën komen dan ook niet voort uit onhandigheid, maar uit een artistieke keuze (die overigens aansluit bij zijn onconventionele levenswandel). Dat wij Tollius zijn gaan zien als een van de top-musici van de zestiende eeuw is nieuw voor onze tijd, maar staat niet helemaal op zichzelf. Dat Tollius in zijn tijd tot de vooraanstaande musici werd gerekend blijkt alleen al uit het feit dat niemand minder dan Claudio Monteverdi het madrigaal 'Zefiro torna' van Tollius heeft geparafraseerd in zijn eigen compositie met die tekst, en dat moet zeker als een blijk van waardering gezien worden. Een andere aanwijzing waaruit blijkt dat zijn tijdgenoten hem hoog aangeslagen hebben is te vinden in de honorering die hij bij zijn aanstelling aan het Deense hof te Kopenhagen kreeg: niet de gebruikelijke vergoeding van rond de 120 daalders, maar het hoge bedrag van 300 daalders werd Tollius' jaarinkomen.
Er is erg weinig feitenmateriaal voorhanden met betrekking tot het leven van Joannes Tollius, maar hij moet rond 1550 in Amersfoort zijn geboren en heette toen waarschijnlijk Jan of Johan van Tol (Toll of Thol). Al op betrekkelijk jonge leeftijd (ergens tussen zijn twintigste en dertigste levensjaar) kreeg hij de verantwoordelijke positie van muziekmeester (musices moderator) aan de O.L.V.-kapel in zijn woonplaats. Deze kapel, waarvan nu alleen de toren nog overeind staat, was in feite de belangrijkste kerk van Amersfoort. Rond 1580 heeft Tollius zijn geboortestad verlaten, om er nooit nog een voet aan de grond te zetten. In 1583 duikt hij op in Italië, en algemeen wordt aangenomen dat het de reformatie is geweest die Tollius van huis en haard verdreven heeft. Er zijn echter geen concrete aanwijzingen voor deze aanname, integendeel, er zijn aanwijzingen dat er wel eens een andere oorzaak kan zijn geweest. Eenmaal in Italië zorgden zijn onconventionele opvattingen ten opzichte van het geloof namelijk voor dat hij nogal eens de verdenking van ketterij op zich heeft geladen.
De O.L.V.-Kapel te
Amersfoort, waar Tollius zijn carrière begon.
Hij werd een aantal malen uit zijn ambt gezet en de betreffende stad uitgejaagd. Begin tachtiger jaren trad hij in Italië toe tot de orde der Franciscanen, maar in 1585 werd hij uit de orde gestoten. Dat Tollius uiteindelijk een functie aanvaardde aan het Lutherse hof van Christian IV van Denemarken is een laatste aanwijzing dat hij minder sterk aan het katholieke geloof verbonden was dan men doorgaans heeft aangenomen. Het is niet altijd duidelijk waarom hij problemen kreeg, want naast zijn onorthodoxe opvattingen over het geloof, schuwde hij ook een handgemeen niet. Op 21 januari 1598 ging Tollius op de vuist met de zanger Rosseto (beide kregen een geldboete van 5 dukaten opgelegd). De bekende Arnoldus Buchelius beschreef Tollius in zijn Vitæ eruditorum Belgicorum dan ook als volgt:
'Jo: Tollius Amersfortius Musicus excellens, sed homo famæ sinisterioris'
Als Tollius het Amersfoortse rond 1580 heeft verlaten vanwege een akkefietje, dan strookt dat in ieder geval met de situatie van de jaren daarna in Italië. In het voorwoord van zijn eerste bundel met vijfstemmige motetten laat Tollius weten dat hij dagelijks heimwee heeft gehad naar Amersfoort. Toch is hij er nooit teruggekeerd, ook niet – voor zover we weten – op doorreis van Italië naar Denemarken. Ten aanzien van zijn reis naar Italië moeten we overigens ook niet uit het oog verliezen dat talloze jonge, getalenteerde musici uit de Lage Landen naar Italië trokken op zoek naar educatie en avontuur. Een deel van hen kwam na verloop van tijd weer terug naar Nederland, maar een ander deel vestigde zich definitief in Italië of op een andere plek in Europa. Hoe het ook zij, dat de motivatie voor Tollius' vertrek naar Italië in het geloof te vinden is lijkt de minst waarschijnlijke. De opdracht in de eerste bundel met vijfstemmige motetten aan de edele en voortreffelijke muzikanten van Amersfoort. Het Collegium Amisfurtense wil in de komende tijd alle muziek die van Joannes Tollius bewaard is gebleven weer boven tafel zien te krijgen. Er zijn contacten met de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis (KVNM), die in principe als uitgever van het opera omnia van Joannes Tollius gaat optreden. Natuurlijk neemt het Collegium Amisfurtense als eerste de taak op zich om deze muziek ook in klinkende vorm aan het publiek te presenteren, overigens in de verwachting dat vele ensembles zullen volgen. Joannes Tollius uit Amersfoort, een voortreffelijk musicus, maar iemand van een nogal ongunstige reputatie.